PUPUH PANGKUR SERAT WEDHATAMA
Serat Wedhatama iku anggitane Kanjeng Gusti Pangeran Adipati
Arya (KGPAA) Mangkunegara IV. Tembung ‘serat’ tegese tulisan utawa karya,
‘wedha’ tegese wulangan utawa tuntunan, dene ‘tama’ duwe teges utama utawa
kautanan. Dadi wose serat Wedhatama iku wulangan luhur kanggo mbangun budi
pekertine sapa wae kang maca. Serat Wedhatama dianggit wijid tembang macapat
pupuh Pangkur, Sinom, Pocung, Gambuh lan Kinanthi.
Paugerane Tembang Pangkur
➥ Guru gatrane ana 7
Tegese saben pada (bait) dumadi saka 7 gatra (baris).
➥ Guru wilangane 8, 11, 8, 7, 12, 8, 8
Tegese Gatra kapisan dumadi saka wolung wanda (suku kata), gatra kapindho suwelas wanda, gatra ketelu wolung wondo, gatra kaping papat pitung wondo, gatra kaping lima rolas wondo, gatra kaping nem wolung wondo, lan gatra kaping pitu wolung wanda.
➥ Guru lagune yaiku a, i, u, a, u, a, i,
Tegese guru lagu yaiku tibaning swara ana ing pungkasaning gatra. Gatra kapisan kudu dipungkasi nganggo tembung kang ndhuweni swara pungkasan (A). Gatra kapindho dipungkasi swara (I), gatra kaping telu dipungkasi swara (U), gatra kaping papat dipungkasi swara (A), gatra kaping lima dipungkasi swara (U), gatra kaping nem dipungkasi swara (A), lan gatra kaping pitu dipungkasi swara (I).
Pupuh Pangkur Pada 1
1. Mingkar mingkuring angkara,
Akarana karanan mardi
siwi,
Sinawung resmining
kidung,
Sinuba
sinukarta,
mrih kretarta pakartining ngelmuluhung,
mrih kretarta pakartining ngelmuluhung,
Kang tumrap neng tanah
Jawa,
Agama ageming aji.
Agama ageming aji.
Dalam Bahasa
Indonesia:
Meredam nafsu angkara dalam diri,
Hendak berkenan mendidik putra-putri,
Tersirat dalam indahnya tembang,
Dihias penuh variasi,
agar menjiwai hakekat ilmu luhur,
agar menjiwai hakekat ilmu luhur,
Yang berlangsung di tanah Jawa
(nusantara),
agama sebagai “pakaian” kehidupan.
agama sebagai “pakaian” kehidupan.
Pupuh Pangkur Pada 2
2. Jinejer neng Wedatama,
Mrih ton kemba
kembenganing Pambudi,
Mangka nadyan tuwa
pikun,
Yen ton mikani
rasa,
yekti sepi asepa lir sepah, samun,
yekti sepi asepa lir sepah, samun,
Samangsane
pasamuan,
Gonyak ganyuk nglelingsemi.
Gonyak ganyuk nglelingsemi.
Dalam Bahasa
Indonesia:
Disajikan dalam serat Wedhatama,
Agar jangan miskin pengetahuan,
Meskipun sudah tua pikun,
Jika tidak memahami rasa (batin),
Niscaya kosong, tiada guna bagai ampas, sia-sia,
Niscaya kosong, tiada guna bagai ampas, sia-sia,
Di dalam setiap pergaulan,
Sering bertindak ceroboh & memalukan.
Sering bertindak ceroboh & memalukan.
Pupuh Pangkur Pada 3
3. Nggugu karsaning priyangga,
Nora nganggo peparah
lamun angling,
Lumuh ing ngaran
balilu,
Uger guru
Aleman,
Nanging janma ingkang wus waspadeng semu,
Nanging janma ingkang wus waspadeng semu,
Sinamun ing
samudana,
Sesadon ingadu manis.
Sesadon ingadu manis.
Dalam Bahasa
Indonesia:
Mengikuti kemauan sendiri,
Bila berkata tanpa dipertimbangkan
(asal bunyi),
Namun tak mau dianggap bodoh,
Selalu berharap dipuji-puji.
(Sebaliknya) orang yang sudah memahami (ilmu sejati),
(Sebaliknya) orang yang sudah memahami (ilmu sejati),
Tak bisa ditebak berwatak rendah
hati,
selalu berprasangka baik.
selalu berprasangka baik.
Pupuh Pangkur Pada 4
4. Si pengung nora nglegawa,
Sangsayarda deniro
cecariwis,
Ngandhar-andhar
angendhukur,
Kandhane nora
kaprah,
saya elok alangka longkanganipun,
saya elok alangka longkanganipun,
Si wasis waskitheng
ngalah,
Ngalingi marang si pingging.
Ngalingi marang si pingging.
Dalam Bahasa
Indonesia:
Si dungu tidak menyadari,
Bualannya semakin menjadi jadi,
Ngelantur bicara yang tidak-tidak,
Bicaranya tidak masuk akal,
Makin aneh tak ada jedanya,
Makin aneh tak ada jedanya,
Lain halnya, Si Bijak cermat yang
mengalah,
Menutupi aib si bodoh.
Menutupi aib si bodoh.
Pupuh Pangkur Pada 5
5. Mangkono ngelmu kang nyata,
Sanyatane mung weh
reseping ati,
Bungah ingaran cubluk,
Sukeng tyas yen den
ina,
Nora kaya si punggung anggung gumrunggung,
Nora kaya si punggung anggung gumrunggung,
Ugungan sadina
dina,
Aja mangkono wong urip.
Aja mangkono wong urip.
Dalam Bahasa
Indonesia:
Demikianlah ilmu yang nyata,
Senyatanya memberikan ketentraman
hati,
Tidak sedih dibilang bodoh,
Tetap gembira jika dihina,
Tidak seperti si dungu yang selalu sombong,
Tidak seperti si dungu yang selalu sombong,
Ingin dipuji setiap hari,
Janganlah begitu caranya orang hidup.
Janganlah begitu caranya orang hidup.
Pupuh Pangkur Pada 6
6. Uripe sepisan rusak,
Nora ductile nalare
ting saluwir,
Kadi ta guwa kang
sirung,
Sinerang ing
maruta,
Gumarenggeng anggereng anggung gumrunggung,
Gumarenggeng anggereng anggung gumrunggung,
Pindha padhane si
mudha,
Prandene paksa kumaki.
Prandene paksa kumaki.
Dalam Bahasa
Indonesia:
Hidup sekali saja berantakan,
Tidak berkembang, pola pikirnya
carut marut,
Umpama goa gelap menyeramkan,
Dihembus angin,
Suaranya gemuruh menggeram, berdengung,
Suaranya gemuruh menggeram, berdengung,
Seperti halnya karakter anak muda,
masih pula berlagak & congkak.
masih pula berlagak & congkak.
Pupuh Pangkur Pada 7
7. Kikisane mung sapala,
Palayune ngendelken
yayah wibi,
Bangkit tur bangsaning
luhur,
Lha iya ingkang
rama,
Balik sira sarawungan bae durung,
Balik sira sarawungan bae durung,
Mring tataning tata
krama,
Nggon anggon agama suci.
Nggon anggon agama suci.
Dalam Bahasa
Indonesia:
Tujuan hidupnya begitu rendah,
Maunya mengandalkan orang tuanya,
Yang terpandang dan bangsawan,
Itu kan ayahmu,
Sedangkan kamu bergaul saja belum,
Sedangkan kamu bergaul saja belum,
Akan hakikatnya tata krama,
Dalam ajaran yang suci.
Dalam ajaran yang suci.
Pupuh Pangkur Pada 8
8. Socaning jiwangganira,
Jer Katara lamun
pocapan pasthi,
Lumuh asor kudu
unggul,
Sumengah
sesongaran,
Yen mangkono keno ingaran katungkul,
Yen mangkono keno ingaran katungkul,
Karem ing reh
kaprawiran,
Nora enak iku kaki.
Nora enak iku kaki.
Dalam Bahasa
Indonesia:
Cerminan dari dalam jiwa raga mu,
Nampak jelas melalui tutur kata,
Pantang kalah maunya menang sendiri,
Sombong besar mulut,
Bila demikian itu, disebut orang yang terlena,
Bila demikian itu, disebut orang yang terlena,
Puas diri mengagulkan kepandaian,
Tidak baik itu nak.
Tidak baik itu nak.
Pupuh Pangkur Pada 9
9. Kekerane ngelmu karang,
Kekarangan saking
bangsaning gaib,
Iku boreh paminipun,
Tan rumasuk ing
jasad,
Amung aneng sajabaning daging kulup,
Amung aneng sajabaning daging kulup,
Yen kapengok pancabaya,
Ubayane mbalenjani.
Ubayane mbalenjani.
Dalam Bahasa
Indonesia:
Di dalam ilmu yang dikarang-karang
(sihir / rekayasa),
Rekayasa dari hal-hal gaib,
Itu seperti bedak,
Tidak meresap ke dalam jasad,
Hanya ada di kulitnya saja nak,
Hanya ada di kulitnya saja nak,
Bila terbentur marabahaya,
Tidak bisa menyelesaikan masalah.
Tidak bisa menyelesaikan masalah.
Pupuh Pangkur Pada 10
10. Marma ing sabisa-bisa,
Bebasane muriha
tyas basuki,
Puruita-a kang
patut,
Lan traping
angganira,
Ana uga angger ugering kaprabun,
Ana uga angger ugering kaprabun,
Abon aboning
panembah,
Kang kambah ing siyang ratri.
Kang kambah ing siyang ratri.
Dalam Bahasa
Indonesia:
Karena itu sebisa-bisanya,
Upayakan selalu berperilaku &
berhati baik,
Bergurulah secara pada yang santun
(tepat),
Yang sesuai dengan dirimu,
Ada juga peraturan dan pedoman bernegara,
Ada juga peraturan dan pedoman bernegara,
Menjadi persyaratan yang berbakti,
Yang terjadi siang malam.
Yang terjadi siang malam.
Pupuh Pangkur Pada 11
11. Iku kaki takok-eno,
Marang para
sarjana kang martapi
Mring tapaking
tepa tulus,
Kawawa nahen
udara,
Wruhanira mungguh sanyataning ngelmu
Wruhanira mungguh sanyataning ngelmu
Tan mesthi neng
janma wredha,
Tuwin mudha sudra kaki.
Tuwin mudha sudra kaki.
Dalam Bahasa
Indonesia:
Itulah nak tanyakan,
Kepada para sarjana yang menimba
ilmu,
Kepada jejak hidup para suri
tauladan yang benar,
Yang mampu menahan hawa nafsu,
ketahuilah bahwa ilmu yang sebenarnya itu,
ketahuilah bahwa ilmu yang sebenarnya itu,
Tidaklah harus dikuasai orang tua,
Bisa juga untuk yang masih muda atau miskin, nak!
Bisa juga untuk yang masih muda atau miskin, nak!
Pupuh Pangkur Pada 12
12. Sapantuk wahyuning Allah,
Gya dumilah
mangulah ngelmu bangkit,
Bangkit mikat
reh mangukut,
Kukutaning
jiwangga,
Yen mengkono kena sinebut wong sepuh,
Yen mengkono kena sinebut wong sepuh,
Lire sepuh sepi
udara,
Awas roroning atunggil.
Awas roroning atunggil.
Dalam Bahasa
Indonesia:
Siapapun yang menerima wahyu Tuhan,
Dengan cermat mencerna ilmu tinggi,
Mampu menguasai ilmu kasampurnan,
Kesempurnaan jiwa raga,
Bila demikian pantas disebut “orang tua”,
Bila demikian pantas disebut “orang tua”,
Arti “orang tua” tak dikuasai nafsu,
Paham akan dwi tunggal (menyatu dengan Tuhan)
Paham akan dwi tunggal (menyatu dengan Tuhan)
Pupuh Pangkur Pada 13
13. Tan samar pamoring sukma,
Sinuksmaya
winahya ing ngasepi,
Sinimpen
telenging kalbu,
Pambukaning
warana,
Tarlen saking liyep layaping aluyup,
Tarlen saking liyep layaping aluyup,
Pindha pesating
sumpena,
Sumusuping rasa jati.
Sumusuping rasa jati.
Dalam Bahasa
Indonesia:
Tidak lah samar sukma menyatu,
Meresap terpatri dalam keheningan
semadi,
Diendapkan dalam lubuk hati,
Menjadi pembuka tabir,
berawal dari kondisi antara sadar dan tak sadar (tidur)
berawal dari kondisi antara sadar dan tak sadar (tidur)
Seperti terlepasnya mimpi,
Merasuk dalam rasa yang sejati.
Merasuk dalam rasa yang sejati.
Pupuh Pangkur Pada 14
14. Sejatine kang mangkana,
Wus kakenan
nugrahaning Hyang Widhi,
Bali alaming
ngasuwung,
Tan karem
karameyan,
Ingkang sipat wisesa winisesa wus,
Ingkang sipat wisesa winisesa wus,
Mulih mulai
mulanira.
Mulane wong anom sami.
Mulane wong anom sami.
Dalam Bahasa
Indonesia:
Sebenarnya ke-ada-an tersebut,
Merupakan anugrah Hyang Widhi,
Kembali ke alam yang sepi,
Tidak mengumbar nafsu duniawi,
yang bersifat kuasa menguasai.
yang bersifat kuasa menguasai.
Kembali keasal muasalmu,
Asal mula engkau lahir
Buku Basa Jawa 1, Yudhistira kelas
X SMA/ SMK/ MA
IG: @juliyastyles_
I PURPLE YOU
I PURPLE YOU
MATUR NUWUN

πππ
BalasHapusππ
BalasHapusπ
BalasHapusGood
BalasHapusGood luck
BalasHapusπ
BalasHapusHeheh makasi temen temen
BalasHapusBaguss banget
BalasHapusπππ
BalasHapusAwalnya ga paham tapi jadi sedikit lebih mengerti ^^ Good^^
BalasHapusSanagt bermanfaat
BalasHapusMantap"
BalasHapusTingkatkan lagi. Bermanfaat
BalasHapusNah bagus ini
BalasHapusBagus
BalasHapusSae π
BalasHapusSangat bagus
BalasHapusBermanfaat dan menginspirasi.
BalasHapusBagus,cukup bermanfaat
BalasHapusBermanfaat kanggo sinauπ, matur nuwunπππ
BalasHapusπππ
BalasHapusNice
BalasHapusInformasinya sangat membantu. Terima kasih
BalasHapusπππ
BalasHapusSangat bermanfaat, makasih.
BalasHapusSangat bermanfaat, makasih.
BalasHapusSangat bermanfaat
BalasHapusNice. Semangat.
BalasHapusMudah dipahami
BalasHapus